Alzheimer hastaları için aktiviteler çoğu zaman gündelik işlerden oluşur: çamaşır katlamak, çiçekleri sulamak, fotoğraflara bakmak ya da birlikte fasulye ayıklamak. Önemli olan işin tanıdık gelmesi, kişiyi zorlamaması ve birlikte yapılmasıdır. Bu yazıda uygun etkinliği nasıl seçeceğinizi, evde neler yapabileceğinizi ve ne zaman ara vermek gerektiğini bulacaksınız.
Gün içinde meşgul olmak neden önemli
Demansla birlikte günü dolduran roller yavaş yavaş kaybolur. Yıllarca evi çekip çeviren, bahçesiyle uğraşan ya da yoğun bir işte çalışan biri bir anda yapacak bir şey bulamayabilir. Can sıkıntısı ve huzursuzluk bu boşlukta kolayca büyür.
Amaç her saati doldurmak değildir. Amaç, yakınınızın kendini işe yarar hissetmesi, keyif alması ve çevresiyle bağını sürdürmesidir. Türkiye Alzheimer Derneği de günlük ev işlerinin ya da eski hobilerin kişiye işe yaradığı hissini verebileceğini belirtir.
Alzheimer hastaları için aktiviteler nasıl seçilir
Herkese uyan tek bir liste yoktur. Başlangıç noktası her zaman kişinin kendisidir.
Hayat hikâyesinden yola çıkın
Eski meslekler, hobiler ve alışkanlıklar iyi bir ipucu verir. Terzilik yapmış biri düğme ayırmaktan ya da kumaşlarla uğraşmaktan hoşlanabilir. Yıllarca mutfakta olan biri hamur yoğurmayı sevebilir. Bahçeyle uğraşmış biri saksıdaki toprağı karıştırmaktan keyif alabilir. Bu hareketler uzun yıllar boyunca öğrenilmiştir ve çoğu zaman uzun süre korunur.
Şu sorular işinizi kolaylaştırır. Bunları kardeşlere, çocuklara ve eski dostlara da sorabilirsiniz:
- Hangi işi yaptı, en çok neyle gurur duydu?
- Hafta sonlarını hangi uğraşlarla geçirirdi?
- Evde hangi işleri hep o üstlenirdi?
- Elleriyle bir şey yapmayı mı, sohbet etmeyi mi severdi?
- Günün hangi saatinde daha dinç olurdu?
Bugün yapabildiğine göre ayarlayın
Çok zor bir iş kişiyi sınav gibi zorlar; çok basit ve çocukça bir iş de kırabilir. İşi küçük adımlara bölün ve her seferinde tek bir adım önerin. "Sofrayı kurar mısın?" yerine tabakları tek tek uzatın.
"Bunu nasıl yapacağını hatırlıyor musun?" gibi sınar gibi sorulardan kaçının. Yardım istemek, denetlemekten çok daha davetkârdır.
Sonuç değil, katılım önemli
Havluların düzgün katlanması gerekmez. Yakınınız katılmaktan keyif aldıysa etkinlik amacına ulaşmıştır. Yaptığı işi gözünün önünde yeniden yapmaktan kaçının. Sağlık Bakanlığı'na bağlı kurumların evde bakım önerilerinde de sonucu ne olursa olsun yaptığı her işin övülmesi tavsiye edilir.
Evde yapılabilecek etkinlikler
Aşağıdaki fikirler bir başlangıçtır. Yakınınıza uyan iki üç tanesini seçin ve bir iki hafta boyunca sakin bir şekilde deneyin.
Ev işlerine katılmak
- Çamaşır, havlu ya da peçete katlamak
- Çorapları eşleştirmek, çatal kaşığı çekmeceye yerleştirmek
- Sofrayı kurmak ve toplamak
- Meyve sebze yıkamak, fasulye ya da bezelye ayıklamak
- Masayı silmek, toz almak
Türkiye Alzheimer Derneği meyve ve sebze yıkama gibi işlerin gözetiminiz altında yapılmasını önerir. Bıçak ve ocak gibi riskli işleri kendiniz üstlenin.
Bitkiler ve açık hava
Çiçek sulamak, saksıya fide dikmek ya da balkondaki yaprakları toplamak yavaş bir tempoda yapılabilir. Bahçe yoksa pencere önünde birkaç saksı yeterlidir. Dernek, yakınınızı her gün güvenli bir yere, örneğin havası güzelse bir parka çıkarmayı önerir.
Anılar ve sohbet
Fotoğraf albümleri, eski kartpostallar ya da mesleğinden kalan eşyalar anlatmaya kapı açar. Tanıdık nesnelerle dolu bir anı kutusu sohbete dayanak olur. "Bu kim?" yerine "Bana bunu anlatır mısın?" diye sormak daha rahatlatıcıdır.
Sakin el uğraşları
- Düğme, kart ya da mandal ayırmak
- Yün sarmak, farklı kumaşlara dokunmak
- Nane, fesleğen ya da lavanta koklamak
- Büyük parçalı yapboz yapmak, basit bir kâğıt oyunu oynamak
- Uygunsa gazete ya da dergi karıştırmak
Hareket
Kısa bir yürüyüş, oturarak yapılan hafif hareketler, top atıp tutmak ya da tanıdık bir şarkıyla hafifçe sallanmak da sayılır. Türkiye Alzheimer Derneği'nin egzersiz rehberinde başlamadan önce hekime danışılması, çok yavaş başlanması ve kişi yorulur ya da ağrısı olursa durulması önerilir.
Müzik ve televizyon
Gençlik yıllarının şarkılarını birlikte dinlemek ya da söylemek, paylaşılan bir anın en kolay yollarından biridir. Alzheimer hastaları için müzik yazımızda şarkı seçimini anlattık. Televizyon da sakin bir program birlikte izlenip üzerine konuşulursa bir etkinliğe dönüşebilir. İpuçları için Alzheimer hastası ve televizyon yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek bir gün akışı
Etkinliklerin güne nasıl yerleşebileceğini basit bir örnekle gösterelim. Bu yalnızca bir fikirdir; kendi evinizin düzenine göre değiştirebilirsiniz.
- Sabah: Kahvaltıdan sonra sofrayı birlikte toplayın, ardından havluları katlayın. Hava uygunsa mahallede kısa bir yürüyüşe çıkın.
- Öğle: Yemek hazırlanırken maydanoz ayıklamasını ya da domatesleri yıkamasını isteyin. Yemekten sonra dinlenmeye zaman ayırın.
- İkindi: Çay eşliğinde eski bir fotoğraf albümüne bakın ya da birkaç tanıdık şarkı söyleyin.
- Akşam: Mandal ayırmak, sakin bir program izlemek ya da birlikte radyo dinlemek gibi dingin uğraşları seçin.
Her maddeyi tamamlamak gerekmez. İçinde iki güzel anın olduğu bir gün, iyi geçmiş bir gündür.
Hastalık ilerledikçe etkinlikleri uyarlamak
Bugün işe yarayan şey birkaç ay sonra uymayabilir. Bu doğaldır ve bir başarısızlık değildir.
- Erken dönemde hobiler, dernekler ve kısa geziler biraz destekle sürdürülebilir.
- Orta dönemde az adımlı, kısa işler daha iyi gider. Gerekenleri önceden hazırlayın ki hatırlatıcı olsun.
- İleri dönemde duyular öne çıkar: tanıdık müzik, kokular, yumuşak kumaşlar, el masajı ya da yalnızca yan yana oturmak.
Doğru zaman ve düzenli bir gün
Dernek, günü bölümlere ayıran düzenli bir program kurulmasını önerir; böylece yakınınız sırada ne olduğunu bilir.
- Uygun saati seçin. Pek çok kişi sabahları daha enerjiktir.
- Kısa tutun. On beş ile otuz dakika çoğu zaman yeterlidir. İş keyifliyken bitirin.
- Dikkat dağıtıcıları azaltın. Başka bir şey yaparken televizyonu ya da radyoyu kapatın.
- Tekrarlayın. Aynı etkinliği her gün aynı saatte yapmak katılmayı kolaylaştırır.
İkindi ve akşam saatlerinde bazı kişiler daha huzursuz olur. O saatlerde yeni işler yerine sakin ve tanıdık uğraşlar daha uygundur. Ayrıntılar için demans ve güneş batımı sendromu yazımıza göz atabilirsiniz.
Yeterli olduğunu gösteren işaretler
Yorgunluk, hayal kırıklığı ya da bunalma işaretlerine dikkat edin:
- Kaş çatmak, iç çekmek, eşyaları itmek
- Aynı hareketi amaçsızca tekrarlamak
- Kalkıp gitmek
- Sinirlenmek ya da ağlamaklı olmak
Bunları fark ederseniz üstelemeden bırakın. Bir şey içmesini önerin, yanına sakince oturun ya da daha sonra daha basit bir şey deneyin. Katılmak istemezse ısrar etmeyin. Bu anlar için demans hastası direnç gösterdiğinde nasıl yaklaşılmalı yazımızda öneriler bulabilirsiniz.
Menta ile birlikte sakin izleme
Menta, demansla yaşayan kişiler için hazırlanmış bir yayın platformudur. Videoları sakin bir temposu olan, ani geçişler ve yüksek sesler içermeyen içeriklerdir. Doğa, hayvanlar ve tanıdık manzaraları birlikte izleyip üzerine sohbet edebilirsiniz. Arkasındaki düşünceyi neden Menta sayfamızda okuyabilirsiniz.
Kısaca
- Yakınınızın hayat hikâyesinden ve sevdiklerinden yola çıkın
- İşleri küçük adımlara bölün, sınamak yerine davet edin
- Sonuçtan çok katılımı önemseyin
- Kısa ve düzenli oturumlar yapın, yorulmadan bırakın
- Hastalık ilerledikçe etkinlikleri uyarlayın
Bakım veren olarak size destek
Her gün etkinlik düşünmek emek ister. Bulunduğunuz ildeki gündüz yaşam evleri ve Alzheimer Derneği şubeleri hem yakınınıza etkinlik hem de size nefes alacak zaman sunabilir. Davranışta ani bir değişiklik fark ederseniz hekiminize danışın; ağrı ya da enfeksiyon gibi başka bir neden olabilir.