Alzheimer hastaları için müzik, gün içinde sakin ve keyifli anlar yaratmanın en kolay yollarından biridir. Yakınınızın gençliğinde sevdiği şarkılar çoğu zaman tanıdık bir his uyandırır, bazen de konuşmanın zorlaştığı günlerde bile birlikte mırıldanmayı mümkün kılar. Önemli olan doğru şarkıyı, doğru anda ve doğru ses düzeyinde seçmek. Bu yazıda müziği evde nasıl kullanabileceğinizi adım adım anlatıyoruz.
Müzik neden bu kadar tanıdık gelir?
Alzheimer ilerledikçe yeni bilgileri hatırlamak zorlaşır. Buna karşılık gençlik yıllarından kalan şarkılar, sözler ve melodiler çoğu zaman daha uzun süre korunur. Birçok hasta yakını, annesinin ya da babasının adını unuttuğu bir dönemde eski bir türküyü sonuna kadar söyleyebildiğini anlatır.
Müzik yalnızca bir anıyı geri getirmekle kalmaz. Bir şarkı o dönemin duygusunu, bir düğünü, bir yolculuğu ya da bir mutfak sohbetini de beraberinde getirebilir. Bu yüzden müzik, kelimelerin yetmediği anlarda bir bağ kurma aracıdır.
Türkiye Alzheimer Derneği'nin bakım önerilerinde de müzik dinlemenin hastanın hoşuna gidebileceği belirtilir. Müzik bir tedavi değildir ve hastalığın seyrini değiştirmez. Ama günün içine küçük, güzel anlar katabilir.
Alzheimer hastaları için müzik nasıl seçilir?
Herkes için geçerli tek bir çalma listesi yoktur. En doğal başlangıç noktası yakınınızın kendi geçmişidir.
Gençlik yıllarının şarkılarıyla başlayın
Yakınınızın 15 ile 25 yaş arasında dinlediği şarkılar genellikle en güçlü çağrışımları taşır. Şu sorular listeyi oluşturmanıza yardımcı olur:
- Gençliğinde hangi şarkıcıları ya da radyo programlarını dinlerdi?
- Düğününde hangi şarkı çalmıştı?
- Memleketinin türküleri, ninnileri ya da bayram şarkıları neler?
- Evde plak, kaset ya da eski bir radyo var mı?
- Kardeşleri, çocukları ya da eski arkadaşları ne hatırlıyor?
Bulduğunuz şarkıları bir deftere ya da telefonunuzdaki bir listeye yazın. Böylece başka bir aile üyesi ya da bakıcı da aynı listeyi kullanabilir.
Sakinleştiren ve canlandıran şarkıları ayırın
Bazı şarkılar insanı yerinden kaldırır, bazıları ise dinginleştirir. İki ayrı liste hazırlamak işinizi kolaylaştırır. Sabah ya da öğleden önce canlı, ritmik şarkılar; akşam ise yavaş, yumuşak ezgiler daha uygun olabilir.
Hangi müziklerden kaçınmalı?
- Çok yüksek sesli, sert ya da ani geçişli parçalar
- Kayıp, ayrılık ya da yas çağrıştıran ve yakınınızı hüzünlendiren şarkılar
- Reklam ve konuşma araları çok sık olan radyo kanalları
- Hiç tanımadığı, ona yabancı gelen tarzlar
Bir şarkının geçmişte mutlu bir anıya mı yoksa zor bir döneme mi bağlı olduğunu her zaman bilemezsiniz. Bu yüzden ilk dinlemelerde yakınınızın yüzünü ve bedenini izleyin.
Birlikte dinlemek, şarkı söylemek ve hareket etmek
Müzik en çok paylaşıldığında anlam kazanır. Yanına oturun, şarkıya eşlik edin ve onun tepkisini takip edin. Şu küçük adımlar işe yarayabilir:
- Mırıldanarak başlayın. Sözleri hatırlamasa da melodiye eşlik edebilir.
- Sözlerin ilk dizesini siz söyleyin. Devamını o getirebilir; getiremezse sorun değil.
- Ritim tutun. Elle masaya vurmak, alkış ya da ayakla tempo tutmak katılımı kolaylaştırır.
- Hafifçe sallanın ya da dans edin. Oturarak kol hareketleri de yeterlidir.
- Şarkıdan sohbete geçin. "Bu şarkıyı nerede dinlerdin?" gibi baskı kurmayan, açık sorular sorun.
Sınav havası yaratmayın. "Hatırladın mı?" yerine "Bu şarkı sana neyi hatırlatıyor?" demek daha rahatlatıcıdır. Sessizce birlikte dinlemek de bir paylaşımdır.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın Alzheimer Hastalığı ve Bakım Hizmetleri Çalıştay Raporu da şarkı söylemeyi Alzheimer hastaları için yararlı aktiviteler arasında sayar.
Günlük işlere müzik eşlik etsin
Müzik yalnızca oturup dinlemek için değildir. Giyinirken, sofrayı hazırlarken ya da kısa bir yürüyüş öncesinde tanıdık bir şarkı açmak, o işi daha keyifli ve daha az gergin hale getirebilir. Her gün aynı işe aynı şarkının eşlik etmesi, yakınınız için bir işaret gibi çalışabilir: bu şarkı çaldığında sofraya oturma zamanıdır.
Bunu yaparken şarkıyı bir talimat gibi kullanmayın. Amaç işi hızlandırmak değil, o anı ikiniz için daha rahat geçirmektir. Yakınınız şarkıya eşlik etmek için durursa durun; iş biraz gecikebilir.
Bir müzik hafıza kutusu hazırlayın
Eski plak kapakları, konser biletleri, bir düğün fotoğrafı ya da sevdiği şarkıcının bir resmi gibi nesneleri bir kutuda toplayabilirsiniz. Şarkıyı dinlerken bu nesnelere birlikte bakmak, sohbet için doğal bir başlangıç olur. Kutuyu hazırlarken diğer aile üyelerinden de katkı isteyin; herkesin aklında farklı bir şarkı ve farklı bir anı vardır.
Günün doğru anı ve doğru ortam
Müzik gün boyunca arka planda sürekli çalmamalı. Belirli zamanlarda, başı ve sonu belli kısa dinleme anları daha iyi sonuç verir. Yirmi ya da otuz dakikalık bir oturum çoğu zaman yeterlidir.
Akşam saatlerinde birçok kişide huzursuzluk artar. Bu saatlerde yavaş ve sakin müzik tercih edin. Uyku öncesinde de Türkiye Alzheimer Derneği, Alzheimer demansı ve uyku yazısında sakin ve loş bir ortamda sakin bir müzik dinlemenin yardımcı olabileceğini belirtir. Akşam huzursuzluğu hakkında daha fazlası için güneş batımı sendromu yazımıza göz atabilirsiniz.
Ortam için şunlara dikkat edin:
- Tek ses kaynağı. Televizyon ve müzik aynı anda açık olmasın.
- Rahat ses düzeyi. Ne bağırır gibi ne de zor duyulacak kadar kısık. İşitme sorunu varsa sesi ona göre ayarlayın.
- Hoparlör mü kulaklık mı? Birlikte dinleyecekseniz hoparlör daha uygundur. Kulaklık kullanacaksanız rahat olduğundan emin olun ve takmadan önce ne yapacağınızı anlatın.
- Basit bir cihaz. Tek tuşla açılan bir radyo ya da hazır bir çalma listesi, karmaşık menülerden daha kolaydır.
Dernek, televizyon yerine radyodan müzik dinletmenin daha iyi bir yol olabileceğini de not eder. Televizyonla ilgili önerilerimiz için Alzheimer hastası ve televizyon rehberimize bakabilirsiniz.
Huzursuz anlarda müzik
Türkiye Alzheimer Derneği, hasta sinirlendiğinde sakin bir ses tonuyla konuşmayı, daha önce sevdiği bir müziği dinletmeyi ya da şarkı söyletmeyi dikkatini başka yöne çekmenin yolları arasında sayar. Bunu yaparken yakınınızı zorlamayın. Önce yanına gidin, göz teması kurun ve ne yapacağınızı sakin bir sesle söyleyin.
Huzursuzluk çok yoğunsa müziği hemen açmak her zaman işe yaramaz. Bazen önce ortamı sakinleştirmek, sesi azaltmak ve yalnızca yanında oturmak gerekir. Müzik, ortam biraz yatıştıktan sonra daha kolay karşılık bulabilir. Direnç gösterdiği anlarla ilgili önerilerimiz için demans hastası direnç gösterdiğinde nasıl yaklaşılmalı yazımızı okuyabilirsiniz.
Müziğin iyi gelmediğini gösteren işaretler
- Yüzünü buruşturuyor, kulaklarını kapatıyor ya da odadan çıkmak istiyor
- Ağlamaklı oluyor ya da belirgin şekilde hüzünleniyor
- Ellerini daha çok oynatıyor, daha gergin görünüyor
- Müzik bittikten sonra uykuya dalmakta zorlanıyor
Bu işaretlerden birini görürseniz şarkıyı değiştirin, sesi kısın ya da müziği kapatıp sessizliğe dönün. O şarkıyı da listenizden çıkarın.
Menta'da sakin müzik ve görüntüler
Menta, demansla yaşayan kişiler için hazırlanmış bir yayın platformudur. Videolar sakin bir tempoda ilerler, ani geçişler ve ürkütücü sesler içermez. Müzik eşliğinde doğa ve manzara görüntüleri gibi içerikleri yakınınızla birlikte izleyip dinleyebilirsiniz. Platformun neden böyle tasarlandığını Neden Menta sayfasında okuyabilirsiniz.
Kısaca
- Yakınınızın gençlik yıllarında sevdiği şarkılarla başlayın
- Sakinleştiren ve canlandıran iki ayrı liste hazırlayın
- Müziği birlikte dinleyin, mırıldanın, ritim tutun
- Kısa oturumlar yapın, müziği gün boyu arka planda açık bırakmayın
- Rahatsızlık işaretlerinde sesi kısın ya da kapatın
Ne zaman destek almalısınız?
Davranışlarda ani bir değişiklik, yoğun huzursuzluk ya da uyku düzeninde belirgin bir bozulma fark ederseniz yakınınızı takip eden hekimle konuşun. Bu tür değişikliklerin ağrı ya da enfeksiyon gibi başka nedenleri olabilir.
Bakım sürecinde yalnız olmadığınızı da hatırlayın. Türkiye Alzheimer Derneği hasta yakınlarına bilgi ve destek sunar. Sağlık Bakanlığı'nın demans bilgi sayfası da hastalık hakkında genel bilgi verir. Kendinize ayırdığınız kısa molalarda sizin de sevdiğiniz bir müziği dinlemeniz iyi gelebilir. Uyku ve dinlenme konusundaki önerilerimiz için demans ve uyku yazımızı okuyabilirsiniz.