Alzheimer hastası televizyon izlerken bazen sakinleşir, bazen de huzursuzlanır. Fark çoğu zaman televizyonun kendisinde değil; ekranda ne olduğunda, ne kadar süre izlendiğinde, kumandanın ne kadar kolay kullanıldığında ve sizin yanında olup olmadığınızdadır. Bu yazıda hasta yakını olarak televizyonu nasıl daha sakin ve keyifli bir ana dönüştürebileceğinizi adım adım bulacaksınız.
Demansla televizyon izlemek neden değişir
Demans ilerledikçe dikkati uzun süre bir şeye vermek zorlaşır. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün demans sayfasında belirtildiği gibi kişi, eskiden severek yaptığı televizyon izlemek, gazete okumak gibi etkinliklere ilgisini kaybedebilir. Uzun bir filmi takip etmek, özellikle reklamlarla bölündüğünde, yorucu hale gelir.
Ekrandakini gerçekten ayırt etmek de güçleşebilir. Türkiye Alzheimer Derneği'nin bakım önerilerinde kişinin televizyondaki insanlarla gerçekmiş gibi konuşabildiği, şiddet içeren programları gerçek sanabildiği anlatılır.
Sıradan televizyonun temposu da işi zorlaştırır. Hızlı sahne geçişleri, ani ses efektleri ve karmaşık hikayeler, bilgiyi daha yavaş işleyen biri için ağır gelir.
Alzheimer hastası için televizyonda hangi programlar uygun
Herkese uyan bir liste yok. Yakınınızın eskiden sevdiği programlar iyi bir başlangıç noktasıdır. Sonrasında en önemli ölçü, izlerken ve izledikten sonra nasıl tepki verdiğidir.
Yavaş tempo, az sahne değişimi
Ekranda uzun süre sakin kalan görüntüler seçin: bir manzara, bir bahçe, hayvanlar, bir şehirde yürüyüş. Ani geçişler ne kadar azsa izlemek o kadar kolaylaşır. Kısa programlar ya da bölümler, uzun bir filmden çoğu zaman daha iyi sonuç verir.
Müzik, doğa ve tanıdık görüntüler
Gençlik yıllarının şarkıları çoğu zaman tanıdıklık hissi uyandırır. Türkiye Alzheimer Derneği de müzik dinlemenin hastanın hoşuna gidebileceğini belirtir. Eski şarkıcıların konser kayıtları, doğa belgeselleri, memleketinden görüntüler ya da torunların çektiği kısa videolar iyi seçenekler olabilir.
Uzak durulması gerekenler
- Felaket, kaza, savaş görüntüleri içeren haber bültenleri
- Bağırışlı tartışma programları
- Gerilim, korku ve şiddet içeren dizi ve filmler
- Sık ve yüksek sesli reklam araları olan kanallar
Yakınınız ekrandakinden korkuyor ya da gerçek sanıyorsa programı sakin bir şekilde kapatın ve sohbeti başka bir konuya çekin. Dernek, televizyon izlerken hayal görme ya da öfke artıyorsa televizyon izletilmemesini önerir.
Fazla ya da az uyaran: bu işaretlere dikkat edin
Hem çok fazla hem de çok az uyaran huzursuzluğa yol açabilir. Televizyonun önünde aşağıdaki işaretlere bakmak, hangisinin söz konusu olduğunu anlamanıza yardım eder.
Uyaran fazla olabilir:
- Yakınınız söyleniyor, çabuk sinirleniyor ya da normalde sevdiği şeye hayır diyor
- İzlerken çok konuşuyor, parmaklarıyla vuruyor ya da elleriyle bir şeylerle uğraşıyor
- Sürekli kalkıp odadan çıkmak istiyor
- Akşam televizyondan sonra uykuya dalmakta zorlanıyor
Uyaran az olabilir:
- Ekrana bakıyor ama hiçbir şeyi takip etmiyor, adeta uyuklar halde
- Bir şey yapmak için kendi kendine ses çıkarıyor ya da evin içinde dolaşıyor
Emin değilseniz televizyonu on beş dakika kapatıp ne olduğunu gözleyin. Yakınınız rahatlıyorsa ekran fazla gelmiştir. Huzursuzluk sürüyorsa belki de yapacak ya da bakacak bir şey arıyordur.
Televizyonu sadeleştirmenin yolları
Pek çok hasta yakını teknik ayrıntılarda zorlanır. Yeni kumandalar ve menüler karmaşıktır; yanlış bir tuşa basınca program duraklar ya da bir menü açılır. Şu düzenlemeler işinizi kolaylaştırır:
- Tek kumanda. Diğer kumandaları göz önünden kaldırın. Az ve büyük tuşlu basit kumandalar da bulunur.
- Sık izlenen kanallar başta. Yakınınızın izlediği birkaç kanalı ilk sıralara alın.
- Otomatik oynatmayı kapatın. Dijital platformlarda yoksa bir sonraki bölüm ya da fragman kendiliğinden başlar.
- Sabit ses seviyesi. Ses ne çok yüksek ne çok kısık olsun; reklamların programdan daha yüksek sesli olup olmadığına dikkat edin.
- İşitme zorluğunda altyazı. Deneyin; bazı kişiler için altyazı ekranı fazla kalabalık yapabilir.
- Resimli küçük bir kart. Hangi tuş açar, hangi tuş kapatır, adım adım gösteren basit bir kart hazırlayın.
Televizyonu bakıcı değil, birlikte geçirilen bir an yapın
Biraz soluklanmak için televizyonu açıp yakınınızı ekranın karşısına oturtmak cazip gelebilir. Arada bir bunu yapmanızda sakınca yok. Ama televizyon, gün boyu arka planda açık kalan bir ses olarak değil, birlikte geçirilen bir an olarak çok daha iyi işe yarar.
Yanına oturun, ekranda gördüklerinizi söyleyin, ne düşündüğünü sorun. Bir liman görüntüsü eskilere dair bir anıyı açabilir. Kısa bir süre sonra kapatıp başka bir şeye geçin: bir çay, kısa bir yürüyüş, küçük bir ev işi. Böylece televizyon günün bir parçası olur, insanlarla temasın yerini almaz.
Ekranı sohbete dönüştürmek için
- Gördüğünüzü söyleyin: "Bak, çayırda bir at var."
- Hafızasını sınayan sorular yerine açık sorular sorun: "Hatırlıyor musun?" yerine "Bu bahçe hoşuna gitti mi?"
- Görüntüyle ilgili kendi anınızı anlatın
- Bildiği şarkılara birlikte eşlik edin
- Sessizliklere izin verin; birlikte sessizce izlemek de bir temastır
Yakınınız artık ilgilenmiyorsa
Eskiden severek televizyon izleyen biri artık hiç ilgilenmeyebilir. Bu, demansın getirdiği dikkat sorunlarının bir parçasıdır. Zorlamayın. Daha kısa bir bölüm, farklı türde görüntüler ya da yalnızca müzik deneyin. Olmuyorsa elleriyle yapabileceği bir etkinliğe geçin: birlikte çamaşır katlamak, çiçekleri düzenlemek ya da fotoğraf albümüne bakmak gibi.
Günün doğru saati
Yakınınızın en dinç olduğu saatleri seçin. Türkiye Alzheimer Derneği, televizyon izleme gibi günlük işlerin her gün aynı saatlerde yapılmasını önerir. Düzenli bir saat ve belirgin bir başlangıç ve bitiş, günü daha öngörülebilir kılar.
Öğleden sonranın sonu ve akşam saatleri pek çok kişi için daha huzursuz geçer. Bu saatlerde daha sakin görüntüler seçin ya da televizyonu erken kapatın. Dernek, yatmadan önceki saatlerde uyarıcı etkinlikler yerine sakin bir ortamda oturmayı ve sakin müzik dinlemeyi önerir. Akşam ve gece huzuru hakkında daha fazlası için demans ve uyku yazımıza ve güneş batımı sendromu yazımıza bakabilirsiniz.
Menta ile sakin görüntüler
Sıradan televizyon ortalama izleyici için yapılır. Menta ise demansla yaşayan kişiler için özel olarak hazırlanmış videolar sunan bir yayın platformudur: yavaş tempo, ani geçişler yok, ürkütücü sesler yok. Doğadan hayvanlara, müzikten tanıdık görüntülere kadar yakınınıza uygun olanı siz seçersiniz.
Bu yaklaşımın arkasındaki düşünceyi Televizyon herkes için aynı şekilde mi çalışır? yazımızda okuyabilir ya da Menta'nın neden farklı olduğuna göz atabilirsiniz.
Kısaca
- Müzik, doğa ya da tanıdık görüntüler içeren sakin ve kısa programlar seçin
- Haberlerden, tartışma programlarından ve reklamı bol kanallardan uzak durun
- Fazla ya da az uyaran işaretlerine dikkat edin
- Televizyonu sadeleştirin: tek kumanda, sabit kanallar, otomatik oynatma kapalı
- Her gün aynı saatte birlikte izleyin, sonra kapatın
Ne zaman yardım almalı
Yakınınızın davranışı birden değişiyor ya da huzursuzluk belirgin biçimde artıyorsa hekiminize başvurun. Bazen arkasında ağrı ya da bir enfeksiyon gibi bedensel bir neden olabilir.
Günlük bakımla ilgili sorularınız için Türkiye Alzheimer Derneği'nin şubelerinden ve danışma hattından destek alabilirsiniz. Yakınınız yardımı reddediyorsa demans hastası direnç gösterdiğinde nasıl yaklaşılmalı yazımız da işinize yarayabilir.
