Alzheimer hastası ile iletişim, hastalık ilerledikçe kelimelerden çok tona, bakışa ve dokunuşa dayanır. Yakınınızın karşısına geçip göz teması kurmak, kısa ve basit cümlelerle konuşmak, cevap için zaman tanımak ve hatalarını düzeltmemek çoğu zaman konuşmayı kolaylaştırır. Bu yazıda evde işe yarayan yaklaşımları, kaçınılması gereken alışkanlıkları ve sözlerin yetmediği anlarda neler yapabileceğinizi bulacaksınız.
Alzheimer neden iletişimi zorlaştırır?
Alzheimer hastalığı yalnızca belleği değil, dili de etkiler. Yakınınız kelime bulmakta zorlanabilir, aynı soruyu tekrar sorabilir ya da cümlesini yarıda bırakabilir. Türkiye Alzheimer Derneği'nin bakım önerilerinde de konuşmanın ve anlamanın zamanla güçleştiği, kişinin giderek daha az konuşabileceği anlatılır.
Bu değişiklikler sizi üzmek için yapılmaz. Hastalığın bir parçasıdır. Bunu akılda tutmak, sabrınızın azaldığı anlarda size de destek olur.
Görme, işitme ya da oturmayan bir diş protezi de iletişimi zorlaştırabilir. Gözlük ve işitme cihazının yerinde olduğundan emin olun. Ani bir değişiklik fark ederseniz hekiminize danışın; ağrı ya da başka bir sağlık sorunu da kafa karışıklığını artırabilir.
Alzheimer hastası ile iletişim için temel adımlar
Türkiye Alzheimer Derneği'nin doğru yaklaşım ve iletişim yazısı, gündelik hayatta uygulanabilecek pek çok öneri sıralar. Bunların bir kısmını evde şöyle uygulayabilirsiniz.
Önce dikkatini çekin
- Karşısına geçin ve aynı göz hizasında durun.
- Adıyla ya da alışık olduğu hitapla seslenin.
- Kendinizi tanıtarak başlayın: "Anne, ben Ayşe, kızın."
- Televizyonu ya da radyoyu kısın veya kapatın.
Kısa ve sade konuşun
Her cümlede tek bir şey söyleyin. "Gözlüğünü odana koyup mutfağa gel" yerine önce gözlüğü, sonra mutfağı söyleyin. Mecazlardan kaçının; "çantada keklik" gibi deyimler kafa karıştırabilir.
Sesiniz yumuşak ve sakin olsun. Bağırmak ya da çok hızlı konuşmak, söylediklerinizden çok gerginliğinizi taşır.
Soruları kolaylaştırın
"Ne yemek istersin?" gibi açık sorular zorlayıcı olabilir. "Çorba ister misin?" gibi evet ya da hayır ile cevaplanabilecek sorular daha rahat yanıtlanır. Seçenek sunacaksanız ikiyle sınırlayın ve mümkünse ikisini de gösterin.
Cevap için zaman tanıyın
Yakınınız cevabı ararken sessizliği hemen doldurmayın. Sözünü kesmeyin, cümlesini onun yerine bitirmeyin. Takıldığı kelimeyi tahmin ediyorsanız nazikçe sorun: "Hırkanı mı istiyorsun?"
Düzeltmek yerine eşlik etmek
Yanlış bir kelime, karışan bir tarih ya da gerçekle uyuşmayan bir anı duyduğunuzda düzeltme isteği çok doğaldır. Yine de dernek, söylemek istediğini anlıyorsanız yanlış kelimeleri düzeltmemeyi önerir. Düzeltmek kişiyi mahcup ve huzursuz edebilir.
Aynı soru beşinci kez geldiğinde de aynı sakinlikle cevap vermeye çalışın. "Az önce söyledim" demek yerine kısa bir cevap verip konuyu yumuşakça değiştirebilirsiniz. Bellek testi gibi hissettiren sorulardan da kaçının: "Bu kim, hatırladın mı?" yerine "Bu fotoğrafta düğün varmış, anlatır mısın?" demek daha rahatlatıcıdır.
Uzun süreli belleğe dayanan sorular özgüveni destekleyebilir. Çocukluğunun geçtiği mahalle, eski işi ya da sevdiği yemekler sohbet için güvenli başlangıçlardır.
Sözler yetmediğinde: beden dili ve dokunuş
Konuşma zorlaştıkça yüz ifadesi, ses tonu ve dokunuş öne çıkar. Bakım önerilerinde, demansı olan kişilerin bu işaretleri iyi okuduğu, ama sözlerle beden dili çeliştiğinde yanlış anlamaların doğabileceği vurgulanır. "Her şey yolunda" derken yüzünüz gergin görünüyorsa, yakınınız gerginliği algılar.
- Gülümseyin ve elini tutun; rahatsız olursa bırakın.
- Söylediğinizi bir hareketle destekleyin: "Çay içelim mi?" derken bardağı gösterin.
- Bir işi anlatmak yerine gösterin.
- İlgisini kaybettiğini görürseniz birkaç dakika ara verin.
Bazen yan yana oturmak, birlikte eski bir şarkıyı dinlemek ya da fotoğraf albümüne bakmak, uzun bir sohbetten daha çok şey anlatır. Müzikle ilgili fikirler için Alzheimer hastaları için müzik yazımıza göz atabilirsiniz.
Zor anlarda iletişim
Yakınınız sinirlendiğinde ya da sizi suçladığında en zor şey sakin kalmaktır. Dernek, sorunun hastalıktan kaynaklandığını kabul etmeyi, suçlamaları üzerinize almamayı ve tartışmaya girmemeyi önerir.
- Önce kendinizi sakinleştirin, yavaş hareket edin.
- Güven veren bir tonla konuşun: "Buradayım, birlikte bakalım."
- Açlık, susuzluk, yorgunluk ya da sıkılma gibi basit bir nedeni olup olmadığına bakın.
- Ortamdaki sesi ve kalabalığı azaltın.
- Konuyu değiştirin ya da sevdiği bir işe davet edin.
Yardım almayı reddettiği anlar için demans hastası direnç gösterdiğinde yazımızda daha fazla öneri var. Akşam saatlerinde artan huzursuzluk için ise güneş batımı sendromu yazımıza bakabilirsiniz.
Gün içinde konuşmaya alan açmak
İletişim yalnızca konuşmak değildir. Birlikte yapılan küçük işler sohbet için doğal bir zemin hazırlar. Çorba için sebze yıkarken, çamaşır katlarken ya da balkonda çiçek sularken kendiliğinden konuşmalar başlar.
Gürültülü ve kalabalık ortamlar konuşmayı zorlaştırır. Ziyaretçi geldiğinde bir ya da iki kişiyle sohbet etmek, herkesin aynı anda konuşmasından daha rahat olur. Ev için uğraş fikirleri Alzheimer hastaları için aktiviteler yazımızda.
Hastalık ilerledikçe iletişimi uyarlamak
Türkiye Alzheimer Derneği, iletişim sorunlarına yaklaşırken kişinin hangi evrede olduğuna dikkat etmeyi önerir. Hastalık kabaca erken, orta ve ileri evre olarak üçe ayrılır. Her evrede işe yarayan yöntem değişebilir.
- Erken evrede yakınınız çoğu sohbete katılabilir. Kelime ararken sabırla bekleyin, onun adına karar vermeyin ve kendisini ilgilendiren konuşmalara mutlaka dahil edin.
- Orta evrede cümleleri kısaltın, seçenekleri azaltın ve söylediklerinizi hareketlerle destekleyin. Etiketler, notlar ve takvim gibi hatırlatıcılar günlük konuşmaları kolaylaştırabilir.
- İleri evrede ses tonu, dokunuş, tanıdık bir şarkı ya da bir koku sözlerden daha anlamlı olabilir. Cevap gelmese de konuşmayı sürdürmek ve ilgisini çekmeye çalışmak değerlidir.
Ziyaretler ve telefon görüşmeleri
Torunlar, komşular ya da eski arkadaşlar ziyarete geldiğinde yakınınızı önceden hazırlayın: "Birazdan Mehmet amca gelecek, eski iş arkadaşın." Böylece gelen kişiyi tanımakta zorlanırsa mahcup olmaz. Ziyaretçilere de kısa bir not verin: soruyla sınamasınlar, kendilerini tanıtsınlar ve tek tek konuşsunlar.
Telefonda yüz ifadesi ve hareket görünmediği için konuşma daha zor olabilir. Görüntülü arama mümkünse onu tercih edin. Görüşmeleri kısa tutun ve günün sakin bir saatini seçin.
Birlikte sakin izlemek: Menta
Menta, demansla yaşayan kişiler için hazırlanmış bir yayın platformudur. Videolar sakin bir tempoda ilerler; ani geçişler ve yüksek sesler yoktur. Doğa, hayvanlar ve tanıdık görüntüler, yan yana oturup üzerine birkaç cümle konuşmak için yumuşak bir başlangıç olabilir. Platformun arkasındaki düşünceyi Neden Menta sayfasında okuyabilirsiniz.
Kısaca
- Göz hizasında durun, adıyla seslenin, kendinizi tanıtın.
- Kısa cümleler kurun, her cümlede tek bir şey söyleyin.
- Evet ya da hayır ile cevaplanabilecek sorular sorun.
- Düzeltmeyin, test etmeyin; duyguya cevap verin.
- Sözler yetmediğinde gülümseme, dokunuş ve hareketle anlatın.
Kendinize de alan bırakın
Her gün sabırlı kalmak yorucudur. Bazı günler istediğiniz gibi geçmeyecek; bu sizin başarısızlığınız değildir. Dinlenmek için başka aile üyelerinden ya da evde bakım hizmetlerinden destek isteyin. Türkiye Alzheimer Derneği'nin hasta yakınlarına yönelik yazıları da bu süreçte yol gösterebilir. Davranışlarda ani bir değişiklik görürseniz yakınınızın hekimiyle görüşün.