Bij het omgaan met mensen met dementie draait veel om hóe je iets zegt. Maak eerst contact met je ogen of een aanraking, praat rustig in korte zinnen, geef tijd om te reageren en verbeter je naaste niet. Hoe verder de dementie gaat, hoe belangrijker je stem, je gezicht en je handen worden. In dit artikel lees je wat thuis helpt, wat je beter kunt laten en hoe je contact houdt als woorden niet meer lukken.
Waarom praten lastiger wordt
Dementie raakt niet alleen het geheugen, maar ook de taal. Je naaste zoekt vaker naar woorden, raakt de draad van een gesprek kwijt of stelt steeds dezelfde vraag. Soms verliest iemand de betekenis van woorden. Dat staat ook op Dementie.nl van Alzheimer Nederland: niet wát je zegt is dan belangrijk, maar hóe je het zegt.
Je naaste doet dit niet expres. Het hoort bij de ziekte. Dat in je achterhoofd houden, helpt als je geduld even op is.
Let ook op horen en zien. Een bril die niet op is of een gehoorapparaat dat niet goed werkt, maakt een gesprek nog moeilijker. Merk je een plotselinge verandering, neem dan contact op met de huisarts.
Omgaan met mensen met dementie: begin bij contact
Voordat je iets zegt, zoek je eerst contact. Dat is de eerste van de tien tips voor betere communicatie op Dementie.nl.
- Ga op ooghoogte zitten of staan en kijk je naaste aan.
- Raak een arm of hand even aan, als je naaste dat prettig vindt.
- Zeg zijn of haar naam en noem ook jezelf: "Pap, ik ben het, Sanne."
- Zet de tv of radio zachter of uit.
Pas als je de aandacht hebt, begin je te praten.
Zo houd je een gesprek gaande
Rustig en duidelijk
Heb je een harde stem of praat je snel? Praat dan wat langzamer en iets zachter. Fluisteren is ook geen goed idee, want dat kan achterdochtig maken. Zeg één ding in één zin. Dus niet: "Zullen we boodschappen doen en daarna koffie drinken?" Maar eerst: "Zullen we boodschappen doen?"
Eenvoudig praten is niet hetzelfde als praten tegen een kleuter. Dementie.nl waarschuwt dat dit voor irritatie en angst kan zorgen. Je naaste blijft een volwassene.
Praat over vandaag
Praat over het hier en nu: wat je ziet, wie er op bezoek komt, wat jullie straks gaan doen. Vertel vanuit jezelf. "Ik heb vanmiddag erwtensoep gegeten" is makkelijker om op in te haken dan "Wat heb jij gegeten?".
Stel eenvoudige vragen
Open vragen als "Wat wil je drinken?" kunnen te moeilijk zijn. Vragen waarop je met ja of nee kunt antwoorden, maken meedoen makkelijker. "Wil je koffie?" werkt nog beter als je er een drinkgebaar bij maakt of het kopje laat zien.
Geef tijd
Een korte stilte geeft je naaste de kans om te reageren, met woorden, een blik of een gebaar. Vul de stilte niet meteen op. Maak zinnen ook niet voor je naaste af.
Wat je beter niet kunt doen
Dementie.nl noemt een aantal dingen die goed bedoeld zijn, maar vaak verkeerd uitpakken:
- Verbeteren. Vaak verbeterd worden geeft verdriet en onzekerheid. Hebben jullie al koffie gehad? Drink dan gewoon een tweede kopje.
- Testen. "Weet je nog wie dit is?" kan veel stress geven. Zeg liever: "Kijk, dit is je kleinzoon Daan."
- Doen alsof je vrolijk bent. Je naaste voelt jouw stemming goed aan. Word je het te veel, loop dan even weg.
- Alles overnemen. Je naaste kan nog veel zelf, misschien langzamer. Laat dat zo lang mogelijk zo.
- Te veel vragen. Een reeks vragen achter elkaar maakt onrustig.
Ook discussiëren over feiten helpt zelden. Accepteer dat niet alles in een gesprek hoeft te kloppen. Meegaan in de versie van je naaste werkt vaak beter.
Als woorden niet meer lukken
Bij dementie wordt lichaamstaal steeds belangrijker. Je naaste let op je gezicht, je houding en de toon van je stem. Een glimlach en een ontspannen houding zeggen soms meer dan een hele zin.
Communicatie hoeft ook niet altijd een gesprek te zijn. Dementie.nl noemt samen een lied zingen, foto's kijken, handen zachtjes masseren of stil naast elkaar zitten. Allemaal manieren om contact te maken zonder te praten.
Gebruik ook de zintuigen. Een gedekte tafel en de geur van eten maken de woorden "we gaan eten" veel duidelijker. Ideeën om samen bezig te zijn vind je in activiteiten voor mensen met dementie en muziek bij dementie.
Contact houden in verschillende fases
Wat nu werkt, kan over een paar maanden anders zijn. Dat is normaal.
- In het begin praat je naaste vaak nog goed mee, maar zoekt soms naar woorden. Geef tijd, praat niet over je naaste heen en betrek hem of haar bij beslissingen.
- Later worden korte zinnen, ja/nee-vragen en gebaren belangrijker. Laat zien wat je bedoelt.
- In een vergevorderde fase gaat het vooral om aanraking, stem en vertrouwde geluiden. Blijf praten, ook als er weinig terugkomt.
Bezoek, familie en telefoon
Komen kinderen, kleinkinderen of buren op bezoek? Bereid je naaste dan even voor: "Straks komt Ria van hiernaast." Zo hoeft hij of zij niet te zoeken wie er binnenkomt. Geef bezoekers ook een paar tips mee: noem je eigen naam, praat niet met z'n allen tegelijk en stel geen overhoorvragen.
Aan de telefoon mis je gezichtsuitdrukkingen en gebaren. Beeldbellen kan dan makkelijker zijn. Houd het gesprek kort en kies een rustig moment van de dag, bijvoorbeeld 's ochtends.
Lastige momenten
Soms loopt een gesprek uit op boosheid of onrust. Blijf zo rustig mogelijk en ga niet in discussie. Kijk of er iets anders speelt, zoals honger, dorst, pijn of vermoeidheid. Benoem het gevoel: "Je bent ongerust, hè? Ik ben hier." Lukt het niet, probeer het dan later opnieuw.
Weigert je naaste hulp, lees dan ons artikel over hulpweigering bij dementie. Humor kan ook helpen. Dementie.nl raadt aan om te genieten van een onverwachte grappige opmerking en daarin mee te gaan.
Samen rustig kijken met Menta
Menta is een streamingplatform voor mensen met dementie. De video's hebben een rustig tempo, zonder snelle wisselingen of harde geluiden. Samen naar natuur, dieren of herkenbare beelden kijken kan een zacht begin zijn van een paar gedeelde woorden, of gewoon van samen zijn. Lees meer op waarom Menta.
In het kort
- Maak eerst contact: ooghoogte, naam, even aanraken
- Praat rustig, één boodschap per zin, over het hier en nu
- Stel ja/nee-vragen en geef tijd om te reageren
- Niet verbeteren, niet testen, niet discussiëren
- Gebruik gebaren, zintuigen en samen zijn als woorden niet lukken
Hulp voor jou als mantelzorger
Anders leren communiceren kost tijd en energie. Je hoeft het niet alleen uit te zoeken. Dementie.nl heeft een overzicht van trainingen en cursussen over omgaan met dementie, waaronder gratis online trainingen. De casemanager dementie en de huisarts kunnen je ook verder helpen. Praten met andere mantelzorgers, bijvoorbeeld in een Alzheimer Café, geeft vaak herkenning en nieuwe ideeën.